22-11-2026
ਅੱਖਰ:
ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ: 23-11-2026

ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ 'ਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ

ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ 'ਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ

ਅਜੀਤ ਡੈਸਕ 23-11-2026

 

ਹਰ ਸਾਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ  ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਕੀ ਇਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ  ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ  ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ  ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਲਾਭ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ |
ਸੁੱਕੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਬਦਲ-ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਮੱਝਾਂ ਲਈ ਇਕ ਸਸਤੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਚਾਰੇ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪÏਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਦਾਣੇਦਾਰ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਮÏਜੂਦ ਰੇਸ਼ਾ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰੂਮਨ ਦੀ ਆਮ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨੂੰ  ਇਕੱਲੀ ਜਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਖੁਰਾਕ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਰੇ ਚਾਰੇ, ਦਾਣੇਦਾਰ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ | ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਪਰਾਲੀ ਕਣਕ ਦੇ ਤੂੜੀ ਦਾ ਇਕ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਬਦਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ ਖਰੀਦਣ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ  ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ |
ਯੂਰੀਆ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੋਧ-ਬਿਨਾਂ ਸੋਧੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਮੀ ਇਸ ਦੀ ਘੱਟ ਪਚਣਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ | ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਲਿਗਨਿਨ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਤੱਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਲੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ  ਸੀਮਤ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਯੂਰੀਆ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਰਨਰੀ ਤੇ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਗਡਵਾਸੂ), ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਕੁਇੰਟਲ (100 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਪਰਾਲੀ ਲਈ 1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ 3 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁੜ ਨੂੰ  ਲਗਭਗ 30 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਪਰਾਲੀ 'ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨੂੰ  ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਘੋਲ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਫੈਲ ਸਕੇ | ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਯੂਰੀਆ ਨਾਨ-ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੂਮਨ ਦੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਗੁੜ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ |
ਖੁਰਾਕ 'ਚ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ-ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ, ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ | ਵਿਭਾਗੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ  ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ 2 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ  4-5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੱਕ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਪਰਾਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਾਣੇਦਾਰ ਖੁਰਾਕ ਦੇਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ | ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 25 ਗ੍ਰਾਮ ਲੂਣ ਅਤੇ 50 ਗ੍ਰਾਮ ਮਿਨਰਲ ਮਿਕਸਚਰ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਪÏਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ | ਯੂਰੀਆ ਨਾਲ ਸੋਧੀ ਪਰਾਲੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਛਿਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ  ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ | ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਹੀ ਮਾਪ ਕੇ ਪੂਰੀ ਪਰਾਲੀ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਉੱਲੀ ਲੱਗੀ ਜਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਰਾਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ  ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ | ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ  ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪੋਸ਼ਣ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ |
ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰਾ-ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇਕ ਸਸਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਰੋਤ ਹੈ | ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਤਹਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ  ਠੰਢੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਬਿਸਤਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਅਤੇ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ  ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨਾਲ ਨਮੀ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੇਵੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ | ਲੇਲੇ ਤੇ ਮੇਮਣੇ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ  ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ  ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਲਾਭ-ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ  ਸੁੱਕੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਖਰੀਦ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਰਚੇ ਵਿਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ, ਗੱਠਾਂ ਬਣਾਉਣ, ਢੋਆ-ਢੁਆਈ, ਕੁਤਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ | ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਪੱਖੋਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ  ਸਾੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੂੰਏਾ ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ  ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਇਕ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ  ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ-ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ  ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ | ਵੈਟਰਨਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ  ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ | ਪਰਾਲੀ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਬੇਲਰ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸਟੋਰੇਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ  ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ |
ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ  ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਾਂ 'ਚੋਂ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ |

ਪਿਛਲੀ ਖ਼ਬਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਦਮ ਅਗਲੀ ਖ਼ਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸਜਾਇਆ

Subscribers Only Story

ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬਰ ਲਾਗਇਨ ਕਰੋ।